Foucault’nun bakışıyla kapatmalar

Ahlak | Yorum

“Kapatma sözcüğünü çok sık duyar olduk. DTP, AKP, Lambda, Youtube... Kadınların zorla kapatıldığı da iddia ediliyor, üniversitelere girişleri yasaklanmak isteniyor. Çok farklı gibi görünseler de hepsinin ortak bir noktası var: Ortalama Türk kimliğine göre ‘marjinal’ kalıyorlar.” Ahu Parlar’ın kaleminden.

KAOS GL

Ahu Parlar

Yirminci yüzyılın en büyük filozoflarından biri olan Michel Foucault’ya göre 17. yüzyılda Avrupa’da önemli bir değişiklik olmuştur. 1656 yılında Paris’te ‘genel hastane’ adı altında bir yapı kurulmuş ve yaklaşık altı bin Parisli burada gözetim altına alınmıştır. Foucault, bu olaya ‘Büyük Kapatılma’ adını verir ve bu olayı çok önemli addeder. Elbette ‘genel hastane’ çerçevesinde olan olaylar semboliktir. Foucault’ya göre asıl kapatılma toplumsaldır.

Bu çok ünlü ve radikal filozof, söz konusu ‘genel hastanenin’ tıbbi amaçlı değil; esasen monarşik ve burjuva düzenine hizmet eden bir makam olduğunu söyler. İktidarın sürekliliğini sağlamaya yönelik üretime hiçbir katkısı olmayan herkes (deliler, hastalar, fakirler, eşcinseller vb) bu kapatılma ile toplum dışına atılır. Foucault aynı zamanda iktidarın portresini çizdiği bu tespitinde, Büyük Kapatılma’nın amacını aşarak sadece gözetim altına alınanlara yönelik olmadığını açıklar.

Kapatılmanın hedefleri

Kapatılanların çok büyük kısmı üretime yeniden kazandırılamamaktadır. Dolayısıyla bu, ‘return on investment’ı olmayan, çok pahalı bir yapıdır. Bu nedenle, Foucault’ya göre, zaman içinde bu tür kapatılmalar güçlü bir toplumsal denetim kurmak için kullanılır hale gelir. Görünürde suçluları, delileri veya hastaları kapatmaya ve ıslah etmeye yarayan hapishane, akıl hastanesi ve hastaneler; aşırı pahalı olduklarından ve etkisiz kaldıklarından ‘amaçlarını aşmış,’ gerçekte toplumun bütününü hedefler hale gelmişlerdir. ‘Kötü çocukları’ cezalandırarak, onların üzerinden ‘cici çocuklara’ gözdağı verilmektedir.

Daha açık bir dille; alışveriş merkezlerinin, binaların girişlerindeki güvenlik kontrolleri ‘bombacıyı’ bulmakta ne kadar yararlı ise hapishane ve hastaneler de ıslah etmede o kadar başarılıdır. Yine güvenlik kontrolleri nasıl sadece kapıdan içeri girmek isteyenlere bir hatırlatma/uyarı/gözdağı niteliği taşıyorsa; hastaneler ve hapishaneler de aynı vazife ile varlık göstermektedirler. ‘Dışarıdakilere’ eğer bir gün zaaflarına yenilip de kötü çocuk olurlarsa başlarına gelecekleri önceden haber vermek, ya da çok sevdiğimiz o eski deyiş ile ‘kızım sana söylüyorum gelinim sen anla’ demek… Foucault her tür kapatılma/yasaklamayı bu çerçeveden yola çıkarak inceler.

Türkiye'deki kapatmalar

Ülkemizde son dönemde gündeme gelen ‘kapatılmaları’ Foucault’nun gözleri ile okumaya kalkarsak varacağımız noktalar bundan uzak olmayacaktır. Kapatma/yasaklama sözcüklerini AKP ve DTP’yle birlikte sık duyar olduk. Onlarla da kalmıyor… Partilerin yanı sıra kapatılma sözcüğünün yan yana geldiği iki isim daha düşüyor akıllara: Lambda ve Youtube. Kadınların zorla kapatıldığı da iddia ediliyor, üniversitelere girişleri yasaklanmak isteniyor. (Bu ‘tehdit-vâri’ iddia ile kadınlar içlerine kapanıyor!) Hangisi gerçek büyük kapatılma düşünüyor insan: 1656 Paris mi, 2008 Türkiye mi?

Gelgelelim, on yedinci yüzyılda kapatılanların ortak bir noktası vardı: “Hepsi bedensel özürlü oldukları için ya da başka nedenlerle çalışmayan veya çalışmak istemeyen, sabit işi ve evi olmayan yersiz yurtsuz insanlardı.” (Büyük Kapatılma, Michel Foucault Ayrıntı Yayınları) Bu analizi yaparken Foucault, kapatılmanın gerçekleştirildiği hapishane ve hastane gibi kurumların hiçbir işlevi olmadığı için yeni bir tekniğe gerek duyulduğunu belirtir. “Bu yeni teknik, kapitalist üretim biçiminin gerektirdiği disiplin ve uysallığın insanlar tarafından benimsenip içselleştirilmesine ve gönüllü olarak uygulanmasına dayanır. Böylece on sekizinci yüzyıl sonunda Avrupa’da Foucault’nun ‘disiplinci iktidar’ adını verdiği yepyeni bir iktidar türü çıkmıştır. Bu iktidarın uysallaştırma ve verimli hale getirme yöntemi ise şiddet ve bedensel zorlamaya değil, insanlara belli öznellik biçimleri dayatılmasına dayanır.” (Büyük Kapatılma, Michel Foucault Ayrıntı Yayınları, Hazırlayan Ferda Keskin)

Marjinalleri kapatıyorlar

Bugün Türkiye’de de ‘kapatılma’ tehdidi ile karşı karşıya olan ve hatta kapatılanları da bu fikre atıfta bulunarak tartışmak mümkün! Her ne kadar birbirlerinden çok uzak gruplar/kurumlar gibi algılansalar da; AKP, DTP, Lambda ve Youtube’un önemli bir ortak noktası mevcut: Tanımlanmış ortalama Türk kimliğine göre ‘marjinal’ kalıyorlar. (Tanımlanmış kimlik: Milliyetçi ama batıcı, devlet ahlâklı, üretime katkısı olan aile babası şeklinde özetlenebilir.) Bu tanımın sınırlı çerçevesi içinde yer almayan herkes marjinalleşmeye aday görülüyor: “Dolayısıyla gözdağı verilmeli. Tanımaya uymayanlar budanmalı. Ne de olsa ağaç yaşken eğilir” deniyor. Kim tarafından mı? Foucault ‘kapitalist iktidar’ diyor. Türkiye’de kapitalist iktidarın en sadık ortağı hâlâ devlet, anlaşılan…

Kaynak: Radikal, 11 Haziran 2008

*Konuyla ilgili haberler:

İmza kampanyasına destek artıyor

Çiçek'ten Şahin'e aynı tekerleme

Türkiye’de mi ayrımcılık yok?

Başa çıkmalarına imkan yok, BİZ HER YERDEYİZ!

"Derneğime Dokunma! Anayasa'da Eşitlik!"e imza ver

Gerekçeli karar incisi: “Eşcinsellik anayasal tehlike”

Lambda kapanmayacak - Yıldırım Türker

Lambdaistanbul Kapatılamaz!

Bu kanun bir eşek! - Kürşad Kahramanoğlu

AKP’nin homolukla imtihanı - Selçuk Candansayar